چاووشی‎خوانی امروز عمدتاً به مثابه نوعی هنر و آیین رواییِ مذهبی در زمینۀ سفرهای زیارتی در نظر گرفته می‎شود(بیگ‎زاده و پروین، ۱۳۹۵؛ ماکویی، ۱۳۸۹؛ مظلومی، ۱۳۸۷؛ هاشمی، ۱۳۸۷). دهخدا (۱۳۴۹) در این ارتباط چنین می‎نویسد: “چاووش‎، در اصطلاح روستائیان خراسان، کسی باشد که در فصل مناسب زیارت در دهات و روستاها سواره یا پیاده براه افتد و روستائیان را بوسیلۀجارزدنیاخواندناشعارمهیجومناسببه زیارت اعتاب مقدسه تشویق و تهییج نماید”. با این حال چنانکه جاوید(۱۳۸۸) نشان می‎دهد، این آیین ریشه در سنت‎های دیرینه‎تر از این دارد. چاووش در اصل واژه‎ای ماخوذ از ترکی به معنای نقیب و پیشرو لشکر است (عمید، ۱۳۶۳: ۴۸۶). جاوید(۱۳۸۸: ۱۸۴) به استناد برخی منابع آن را هنری کهن که ریشه در دوران کیانی سرزمین ایران دارد، معرفی می‎کند. با وجود چنین پیشینه‎ای، چنانکه گذشت، امروز چاووشی‎خوانی عمدتاً به عنوان یکی از آیین‎های مرتبط به فرهنگ زیارت شناخته می‌شود. با این حال در ارتباط با این آیین در فرهنگ مورد مطالعه باید گفت، آیین مذکور در گویش محلی ششتمد، بصورت چِوشی تلفظ می‎شود. اجراکنندگان اصلی این آیین در ششتمد مردان هستند. چنانکه شواهد میدانی پژوهش ما نشان می‎دهد، برای اجرای آن افراد باید دارای نوعی اهلیت و شایستگی لازم باشند. هر چند در این زمینه کمتر می‎توان اعمال محدودیت مشخص و واضحی را مشاهده کرد. مطالعات میدانی ما در فرهنگ مورد بررسی چاووشی‎خوانی و دایرۀ کاربرد آن را بسیار فراختر از فرهنگ زیارت نشان می‎دهد. در واقع یکی از کاربردهای آیین چاووشی‎خوانی در منطقۀ مورد مطالعه در مجموعۀ فرهنگ زیارت خود را نشان می‎دهد. در فرهنگ مردم ششتمد، علاوه بر کاربردی که چاووشی‎خوانی در فرهنگ زیارت دارد، در مراسمات سُرو مانند عروسی و ختنه‎سوری، در برخی فعالیت‎های اقتصادی مانند پشم‎چینی و بیل‌زنی زمین و یا هنگامه‎های ساختن خانه و بنایی بویژه در مرحلۀ آهن‎ریزی و یا اجرای سقف نیز کارکرد دارد. آنچه به عنوان مخرج مشترک تمام فعالیت‎ها و کنش‎هایی که در زمینۀ آن‎ها از آیین چاووشی‎خوانی استفاده و استقبال می‎شود، می‎توان به بازنمایی نوعی قدرت اجتماعی فرد، خانواده و دودمان در تمام این فعالیت‎ها اشاره کرد. بهره‎گیری از آیین چاووشی،در مراسم عروسیدر لحظه از حمام آمدن داماد و لباس دامادی پوشیدن او و در نهایت هنگامی که در کنار عروس در اصطلاح به تخت می‎شود، در فعالیت‎های اقتصادی هنگامی که گروه قابل توجه‎ای از افراد مشغول آماده‎سازی زمین و باغ فرد یا گروه خاصی هستند و یا هنگامی که گوسفندان زیادی آماده پشم چینی بوده به زودی حجم‎زیادی از پشم نصیب فرد یا گروه می‎گردد و یا در بنایی‎ها هنگامی که اسکلت ساختمان در حال سرپا شدن است، خود را نشان می‎دهد. مشابه این فعالیت در آیین‎های عاشورایی منطقه نیز قابل مشاهده است. در این ارتباط باید گفت، هنگامی که کار تزیین یا در اصطلاح محلی اَرا کردن(فیاض و غربی،۱۳۹۵) اسکلت آیین نخل و آیین علم به مراحل پایانی خود می‎رسد، نیز از آیین چاووشی بهره می‎برند(غربی، ۱۳۹۳: ۸۰و۱۴۹). این آیین‎ها دلالت‎های اجتماعی و فرهنگی قابل توجه‎ و اساسی‎ای را برای جامعه و اقشار آن حمل می‎نمایند. در نهایت شناخته‎ترین کاربرد این آیین در متن سفرهای زیارتی افراد است. در همه این موارد نوعی دسترسی به مطلوبیت‏های اجتماعی که متضمن نوعی قدرت اجتماعی است، قابل مشاهده است. همراهی این آیین در تمام این موقعیت‎ها می‎تواند حاکی از کارکرد و یا دلالت خاص این آیین در این زمینه‎های مشابه باشد. به نظر می‎رسد، این آیین با تمرکز بر سازوکاریی آوایی و برانگیختن عواطف به مثابه نوعی عنصر آرامش‎دهنده عمل کرده، موجب رفع و دوری بلاها و چشم‎زخم‎ها از فرد و گروه می‎گردد. به عبارتی دیگر به نظر می‎رسد، یکی از مهم‎ترین دلالت‎های ضمنی آیین چاووشی‎خوانی وجه دفع چشم زخمی آن است. باید در نظر داشت، ششتمد به عنوان جامعه که در بستر یک طبیعت کویری و سخت قرار گرفته است، بویژه در گذشته همواره با نوعی رقابت و تضاد در دسترسی به منابع و امکانات و مطلوبیت‎ها روبرو بوده است. از این رو به نظر می‎رسد، چاووشی‎خوانی به مثابه بخشی از مکانیسم‎های آیینی جامعه در راستای کاهش و تخفیف این تنش‌ها عمل می‎کند. واپسین کلام در ارتباط با چاووشی‎خوانی آنکه باوجود آنکه چاووشی‌خوانی عمدتاً آیینی مردانه تلقی می‎گردد، مصاحبه‎های مردم‌نگارانه ما حاکی از اجرای این آیین در مجالس و جمع‌ها زنانه توسط زنان در دهه‎های اخیر است. با این حال بویژه در گذشته کمتر اجرای این آیین در میان زنان عنوان چاووشی به خود گرفته، برای مثال در زمینۀ جشن‎های عروسی از آن عمدتاً تحت عنوان ربّایی‎خوانی که همان رباعی‎خوانی به گویش محلی است، یاد می‎شود./موسی الرضا غربی

منبع:سایت انسان شناسی و فرهنگ

شما هم می توانید دیدگاه خود را ثبت کنید

- کامل کردن گزینه های ستاره دار (*) الزامی است
- آدرس پست الکترونیکی شما محفوظ بوده و نمایش داده نخواهد شد